Εξήντα περίπου χρόνια μετά την Επανάσταση, τα πολεμικά και ιστορικά γεγονότα, έχοντας πια περάσει στη σφαίρα του θρύλου, έχουν χάσει τη ρεαλιστική οξύτητά τους, και οι πίνακες του Γύζη με «εθνικές υποθέσεις» παίρνουν κυρίως τη μορφή και το ύφος της ηθογραφικής, αφηγηματικής, λυρικής κάποτε, ζωγραφικής, που είναι άλλωστε μέσα στην παράδοση της γερμανικής ζωγραφικής της εποχής του. Ο Ζαχαρίας Παπαντωνίου παρατηρεί για τους πίνακες αυτούς του Γύζη στο άρθρο του: «Η ηθογραφία του Γκύζη»: « Εις το κοπιώδες, έντιμον και μεγαλόστομον έργον του Βαυαρού ζωγράφου Έςς εξυμνούνται όλα τα γεγονότα της Ελληνικής Εποποιίας, αλλά το Είκοσιένα το βλέπει κανείς ζωηρότερα στο «Κρυφό Σχολειό», στον Μικρό Σοφό και στο Παραμύθι της Γιαγιάς του Γκύζη».
Ο ίδιος ο καλλιτέχνης γράφει χαρακτηριστικά για το έργο, σε ένα γράμμα τους στον πεθερό του, το 1886: «Εις γωνίαν εντός σκοτεινού υπογείου εκκλησίας, μπαρωμένης της θύρας, καθήμενος γέρων καλόγηρος, επί των γονάτων αυτού έχων βιβλίον και περί αυτόν πέντε παιδία εφήβου ηλικίας διδάσκει αυτά. Δια του υπογείου, της κλειστής θύρας και παραθύρου και δια του οπλησμένου νέου, εσκέφθην να παραστήσω την εποχήν εκείνην της Ελλάδος ότε επί Τουρκοκρατίας ήσαν αυστηρώς απηγορευμένα τα σχολεία και μόνον εν κρυπτώ εξετελούντο. Η εικών αύτη είναι μικρά, με δυσκολεύει η αρμονία της καθότι ηθέλησα να παραστήσω μυστηριώδη πράξιν εις σκοτεινόν υπόγειον μόνον δια μιας ακτίνος ηλίου εισερχομένης εντός και δια της αντανακλάσεως αυτής της φωτοσκίασιν των προσώπων και λοιπών αντικειμένων».
Στο πλαίσιο της φωτογραφίας ο Γύζης έχει γράψει: «Σχολείον Κρυπτόν».
Πηγή: Αφροδίτη Κουριά, Ιστορικός Τέχνης, «Το παιδί στην Νεοελληνική Τέχνη (1833-1922) Εικόνες-Αντιλήψεις», Ίδρυμα Ερευνών για το παιδί, Εκδόσεις Δωδώνη, Αθήνα-Γιάννινα 1985, Δημ.Κεντρ.Βιβλ.Σπάρτης